نقشه های ژئومورفولوژی و مدیریت و برنامه ریزی شهری

نقشه‌های ژئومورفولوژی

در بسیاری از کارهای مدیریت شهر، مهمترین و مفیدترین کمک و مشارکت ژئومورفولوژیست تهیه نقشه زمین است.این موضوع به ویژه در جایی نمود پیدا می‌کند که اطلاعات مربوط به توزیع زمین شکل‌ها، خاکها، مواد سنگی یا عوارض پدیدآمده از فرایندهای سطحی، مورد نیاز باشد.تهیه چنین نقشه‌هایی در بسیاری از طرح‌های مهندسی، برنامه‌ریزی و مدیریت زمین کاربرد و فواید زیادی دربرداشته است. هدف از تهیه نقشه‌های ژئومورفولوژیک، ثبت اطلاعات مربوط به اشکال سطح زمین، مواد(خاک و سنگ)، فرایندهای سطح زمین، و در برخی موارد سن زمین شکل‌ها است. به این ترتیب آنها مبنایی را برای ارزیابی زمین به وجود می‌آورند که در زمینه بسیاری از مسائل مفید است.موفق‌ترین رویکرد برای تهیه چنین نقشه‌هایی توام نمودن بررسی‌های میدانی با تفسیر عکس‌های هوایی است. می‌توان استدلال کرد که ژئومورفولوژی بهترین مبنا را برای طبقه‌بندی زمین به دست می‌دهد. زمین‌شکل‌ها غالبا" به وضوح بر روی عکس‌های هوایی و یا بر روی زمین دیده می‌شوند و می‌توان آنها را به طور سلسله مراتبی از کوچکترین تا بزرگترین، طبقه بندی نمود. همچنین زمین‌شکل‌ها دارای چشم انداز پیوسته هستند(پوشش گیاهی و خاکها ممکن است ناپیوسته باشند) و یا بسیاری از عوامل دیگر نظیر(خاکها) می‌توانند یک ارتباط معین و قابل پیش‌بینی داشته باشند.

 

برخی تفاوتها مربوط به تهیه نقشه در مقیاسهای گوناگون بایستی رعایت شود، زیرا برای هر هدفی یک نوع مقیاس مناسب است و به همین دلیل است که از مقیاس‌های گوناگون استفاده می‌شود.

تهیه انواع نقشه‌های ژئومورفولوژیک معمولا شامل تهیه نقشه از یک یا چند مورد زیر، به صورت توام یا جداگانه می‌شود: اشکال سطحی، مواد سطحی، فرایندهای سطحی و سن زمین‌شکلها.

تهیه نقشه اشکال سطحی

در اکثر مطالعات ژئومورفولوژیک، اشکال سطحی بخش مهمی را تشکیل می‌دهند. تهیه نقشه از اشکال سطحی معمولا مبتنی بر یک سیستم نقشه‌کشی ژئومورفولوژیک است که خود به شناسایی و تشخیص محل اتصال شیب‌هایی با سرازیری متفاوت، اشکال صخره‌ای(پرتگاهی)، و نیز مقدار و جهت شیب بستگی دارد. این نقشه با ثبت ماهیت و موقعیت اتصالات شیب، و نیز قرار دادن یک علامت v بر روی پهلوی شیب‌دارتر خط شیب و نقطه‌گذاری تهیه می‌شود.

تهیه نقشه مواد سطحی

مواد سطحی یا به صورت سنگ جامد و یا به شکل نهشته‌های سطحی ( که هم سنگ بستر هوازده و هم رسوبات حمل‌شده را دربرمی‌گیرد) هستند. محل اتصال مواد مختلف با خواص فیزیکی نسبتا متفاوت و تاثیرهای گوناگون آنها در نگهداری، عبور و یا ترکیب شیمیایی آب را مشخص می‌سازد.

نقشه‌های فرایندهای‌زئومورفولوژیک

به ندرت اتفاق می‌افتد که یک فرایند واقعی در نقشه گنجانده شود. غالبا" تهیه نقشه مربوط به شکل سطح، یا مواد سطحی و یا هر دو، به عنوان جانشین خود فرایند، معمول‌تر است. به عنوان مثال (لغزندگی زمین) به عنوان یک فرایند به نقشه در نمی‌آید، لیکن یک "زمین‌لغزه" به عنوان عارضه یا پدیده‌ای که گویای شکل و حرکت بدیهی مواد سنگی یا خاکی است می‌تواند در قالب نقشه بگنجد.

بنابراین نقشه‌های "فرایند" معمولا" تفسیری از اشکال و مواد، همراه با یک فرایند معین را ثبت و معرفی می‌کنند، و یا اینکه داده‌های دیگر نظیر مشاهدات هیدرولوژیک در مورد سیل را (که مربوط به یک فرایند است) ثبت می‌کنند. از نظر مدیریت محیط تفسیر منشا و فرایندهای موثر بر زمین‌شکل‌ها، برای برنامه‌ریزی سودمند زمین غالبا" مهم است.

تهیه نقشه‌ سن زمین شکل‌ها

تشخیص سن زمین‌شکل‌ها یکی از مشکل‌ترین کارها در ژئومورفولوژی است، مگر اینکه مدارک و شواهد خاصی ( به عنوان مثال تعیین تاریخ به وسیله کربن 14، محتویات فسیل...) وجود داشته‌باشد. در حالی که در مورد بعضی عوارض منفرد ممکن است گاهی اوقات امکان تهیه یک سن به خصوص وجود داشته باشد، اما در مورد پهنه‌های وسیعتر زمین این امکان به ندرت وجود دارد.

برای اهداف مدیریت محیط، شناسایی مواد سطحی و فرایندهای فعال معمولا" مهمتر از شناسایی سن مطلق است، مگر در جایی که احتمال تکرار حوادث و رخدادهای جدید( مثل سیل بردگی) وجود داشته باشد

جدول برخی از موارد استفاده نقشه‌های ژئومورفولوژیک در مدیریت محیط

طبقه‌بندی‌ناحیه‌ای اراضی

طبقه بندی زمین که به عنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی، مهندسی یا مدیریت طرح مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

 

تهیه نقشه موقعیت

تهیه نقشه فرایندها و اجزاء فعال تشکیل دهنده زمین‌شکل‌ها به منظور کشف مواردی که احتمالا از آن سوی مرزهای محدود پروژه بر محل اثر می‌گذارد.( به عنوان مثال زمین لغزه، سیلاب، ماسه، گرد و غبار)

 

تهیه نقشه محل

تعیین نوع زمین‌شکل ، پروژهای نمونه؛ شامل احداث راه، بندرگاه، لنگرگاه، سد

و به طور خاص بر خطراتی نظیر ناپایداری زمین، سیل‌خیزی، پیشروی خاک‌های شور و نمکی، فرسایش و رسوب‌گذاری

   

نقشه‌های ژئومورفولوژی ویژه در ارتباط با مسایل شهری

این گونه نقشه‌ها با مقیاس بزرگتری به منظور توسعه مراکز تجمعات شهری تهیه می‌شود و از نقشه‌های اصلی ژئومورفولوژی مشتق می‌گردد. بدین معنی که پاره‌ای از داده‌ها و اطلاعات ژئومورفولوژیک که با مسائل شهری ارتباطی نزدیک دارد، با اهمیت زیاد و با دقت خاصی روی نقشه  نشان داده می‌شود و از نمایش برخی از پدیده‌هاکه از این حیث چندان مهم نیست ، خودداری به عمل آید و یا فقط بدانها اشاره می‌شود. بنابراین ، در نمایش پدیده‌ها، یک نوع انتخاب وجود دارد که بر مبنای اهمیت آنها و نیاز برنامه‌های عمرانی انجام می‌گیرد. مثلا در مورد برنامه‌ریزی‌های که به بازسازی و عمران مناطق زلزله‌زده مربوط می‌شود، باید برخی از سازندهای سطحی، که در برابر تکانهای زمین مقاومت زیادی ندارد، از مواد و تشکیلاتی که از مقاومت نسبی خوبی برخوردار است، به خوبی از یکدیگر تمیز داده شود. وقتی اختلاف مقاومت مواد در برابر بروز پدیده‌های گوناگون به خوبی تشخیص داده شد، باید با اهمیت  خاصی و به طور خوانا در روی نقشه‌های ژئومورفولوژی نشان داده شود. همچنین در این نقشه‌ها، بعضی از واحدهای توپوگرافی با سازندهای سطحی خاص، که برای ایجاد نوعی از ساختمانها مناسب و یا نامساعد است، با به کار بردن علائم خاصی، نمایانده می‌شود.

علاوه بر آن، نقشه‌های ژئومورفولوژی ویژه پدیده‌های گوناگون طبیعی را، که برای توسعه شهری مناسب استو یا آنهایی که جزو تنگناهای عمده محسوب می‌گردد، شامل می‌شود: جلگه‌های آبرفتی با آبراهه‌های قدیمی، شرایط هیدرولوژی، بریده شدن کناره رودخانه، عوامل مورفوژنز، شیب‌های بیشتر از 15 درجه، حتی زمین‌های بی‌ثباتی که منشا طبیعی یا انسانی داشته باشد( مقاطع قدیمی، یا خاکریزه‌ها...) و غیره با علائم ویژه ساده‌ای، که استفاده از نقشه را برای غیر متخصصان نیز آسان سازد نشان داده می‌شود.

نقشه‌های ژئومورفولوژی ویژه، در صورتی که بر مبنای مطالعات دقیق تهیه شده باشند، برای بازسازی مناطق آسیب‌دیده و یا ویران شده، در اثر بروز پدیده‌های طبیعی مانند طغیان رودخانه‌ها و یا زلزله و...، وسیله کار بسیار مناسبی به شمار می‌رود. زیرا منشا خسارات وارده با دقت تمام مطالعه شده و علل ژئومورفولوژی و مکانیسم‌هایی که موجد آن است مورد بررسی و شناسایی قرار می‌گیرد. بدین ترتیب میزان مقاومت چگونگی عکس‌العمل محیط طبیعی در برابر تکان‌های زمین معلوم می‌گردد. واحدهای مختلف ژئومورفولوژی، که هنگام وقوع زلزله به بی ثباتی زمین شدت می بخشد، تشخیص داده می‌شود. پس از آن که مناطق مختلف با ویژگی های خاص خود تعیین گردید، با علائم خاص در نقشه‌های ژئومورفولوژی ترسیم می‌شود. مسوولان امور شهری به کمک این نقشه‌ها می توانند متناسب با مناطق گوناگون، کیفیت بازسازی و گسترش ساختمانها، ایجاد بلوارها، خیابانها و کوچه‌ها و محل‌های اقامت مردم را به گونه‌ای تعیین نمایند. که در مواقع بروز حوادث مشابه، از ایمنی کافی برخوردار و دارای کمترین خسارت باشند.

منبع:مرکز اطلاعات علمی تخصصی مدیریت شهری

تهیه و تنظیم : خانم زهرا عادلی

/ 2 نظر / 77 بازدید
فاطمه ایزدی

سلام از شما دعوت میکنم به وبلاگ ماهم سری بزنید ومارادر پیشرفت مطالب یاری فرمایید آموزش تخصصی شناسایی خط القعر و خط الراس به وسیله نرم افزار GIS

فاطمه ایزدی

سلام از شما دعوت میکنم به وبلاگ ماهم سری بزنید ومارادر پیشرفت مطالب یاری فرمایید آموزش تخصصی شناسایی خط القعر و خط الراس به وسیله نرم افزار GIS